Mutacije
Iz projekta Bionet Škola
Mutacije (lat. mutatio = promena) su promene u genetičkom materijalu koje nisu nasleđene od roditelja, trajno se zadržavaju i prenose na potomstvo. One su osnovni izvor genetičke varijabilnosti populacija kao i osnovni faktor evolucionih promena. Naziv mutacije u tom značenju je prvi put upotrebio De Friz (De Vries, 1901). Do tada se ovaj naziv koristio za svaku morfološku promenu koja se javljala u nizu generacija.
Mutacijama nastaju nove genetičke varijante čime se ostvaruje raznovrsnost i osnova za delovanje prirodne selekcije. Prema savremenim shvatanjima zasnovanim pre svega na znanjima o mutacijama na molekularnom nivou, mutacije se sagledavaju mnogo složenije nego kao sirov materijal čiju konačnu ulogu u evoluciji oblikuje prirodna selekcija (Tucić N.).
Sadržaj |
Podela mutacija
Kriterijumi za klasifikaciju mutacija mogu biti:
- vrsta promena genetičkog materijala:
- dominantne koje se ispoljavaju u heterozigotnom stanju
- recesivne se ispoljavaju samo u duploj dozi, odnosno, homozigotnom stanju
- način koji izaziva mutacije, prema kome one mogu biti:
- spontane, čiji uzrok nije poznat
- indukovane, su mutacije izazvane nekim poznatim faktorom spoljašnje sredine; ti faktori nazivaju se mutageni
- vrsta ćelija na osnovu čega se dele na:
- somatske koje se dešavaju u telesnim ćelijama i ne mogu se preneti na potomstvo
- germinativne se dešavaju u polnim ćelijama i prenose na potomstvo
- prema jačini dejstva na fenotip nosioca mutacije mogu biti:
- tihe,
- neutralne,
- štetne,
- uslovne i
- letalne
Najčešća podela mutacija odnosi se na veličinu genetičkog materijala koji je njima zahvaćen. Prema tome razlikuju se dve vrste:
1. genske mutacije ili tačkaste (intragenske) mutacije koje predstavljaju različite promene u sastavu nukleotida gena
2. hromozomske mutacije ili makromutacije (ekstragenske mutacije) koje obuhvataju skupove gena, hromozome ili garniture hromozoma.
Neki autori izdvajaju još jednu vrstu genomske mutacije kao promene broja bilo celih garnitura hromozoma ili pojedinačnih hromozoma.
Somatske mutacije
Somatske mutacije predstavljaju promene u genima telesnih ćelija koje se ispoljavaju u fenotipu jedinke u kojoj su nastale, ali se ne prenose na potomstvo. Često dovode do nepravilnosti u funkcionisanju ćelije, kao što se dešava u ćelijama tumora ili do njene smrti. Prema jednoj od teorija starenja starenja somatske mutacije predstvaljaju glavni uzrok starenja.
Mozaicizam
Osobe koje imaju somatsku mutaciju su genetički mozaici zato što se kod njih obrazuju dve grupe ćelija. Jedna grupa ćelija nastaje mitozama mutirane ćelije, a druga mitozama ćelije koja nije mutirala (normalna ćelija). Primer za mozaicizam je da jedna osoba u dužici oka može imati i plavo i smeđe polje ili čak jedno plavo, a drugo smeđe oko.
Mutacije u plastidima
Osim mutacija u jedarnim hromozomima (kariotipu) kod biljaka može doći do promena u plastidima. Plastidne mutacije nastaju npr. tako da se u određenom broju ćelija pojave beli plastidi (bez hlorofila). Iz ćelija sa belim plastidima izraste belo lišće, a iz onih sa zelenim plastidima zeleno lišće, dok iz ćelija koje imaju i jedne i druge izraste šareno lišće. Tako čitave grane mogu imati sve zelene listove, druge svo belo, a treće šareno lišće.
Mutageni
Indukovane mutacije su pokrenute različitim vrstama agenasa, koji se mogu razvrstati u tri grupe
- hemijski mutageni:
- fizički mutageni i
- biološki mutageni
Literatura
- Dumanović, J, marinković, D, Denić, M: Genetički rečnik, Beograd, 1985.
- Kosanović, M, Diklić, V: Odabrana poglavlja iz humane genetike, Beograd, 1986.
- Marinković, D, Tucić, N, Kekić, V: Genetika, Naučna knjiga, Beograd
- Ridli, M: Genom - autobiografija vrste u 23 poglavlja, Plato, Beograd, 2001.
- Radoman, P: Teorija organske evolucije, ZUNS, Beograd, 1971.
- Tucić, N, Matić, Gordana: O genima i ljudima, Centar za primenjenu psihologiju, Beograd, 2002.
- Tucić, N:Evoluciona biologija, NNK - Internacional, Beograd, 2003
- Tucić, N. (1999): Evolucija, čovek i društvo, Dosije am, Beograd
