Telesna duplja
Iz projekta Bionet Škola
Telesna duplja je prostor između telesnog zida i creva ili unutrašnjih organa.
Višećelijske životinje koje nemaju telesnu duplju nazivaju se acelomata i pripadaju im:
- sunđeri, koji ne samo da nemaju telesnu već nemaju ni crevnu duplju;
- dupljari, koji imaju crevnu duplju, a prostor između epidermisa i creva ispunjen je mezoglejom;
- pljosnati crvi kod kojih je prostor između telesnog zida i creva ispunjen parenhimom.
Kod svih ostalih višećelijskih životinja dolazi do obrazovanja, pored crevne duplje, još i telesne duplje koja omogućava da unutrašnji organi budu manje ili više odvojeni od telesnog zida što utiče na evolutivni razvoj životinja.
Sadržaj |
Tipovi telesnih duplji
Razlikuju se dva osnovna tipa telesnih duplji:
- pseudocelom, duplja koja se obrazuje kao ostatak blastocela i označava se još kao primarna telesna duplja, a životinje sa tom telesnom dupljom kao pseudocelomata;
- celom ili sekundarna telesna duplja koja se obrazuje kao potpuno nov prostor u mezodermu, a životinje koje imaju celom označene su kao celomata.
Pseudocelom
Pseudocelom ili lažni celom je primarna telesna duplja koja se obrazuje kao ostatak blastuline duplje, blastocela.
U toku embrionalnog razvića u loptastoj blastuli se obrazuje šupljina blastocel, primarna telesna duplja. Ako kod odrasle jedinke zaostane blastocel onda se označava kao pseudocelom.
Pseudocelom je ispunjen tečnošću i nije odvojen sopstvenim omotačem od creva i telesnog zida tako da se crevo kupa u toj pseudocelomskoj tečnosti, a samo je kod usnog i analnog otvora spojeno za telesni zid. Na taj način su omogućene nezavisne kontrakcije telesnog zida i creva (osim na delovima gde se spajaju).
Uloge pseudocelomske tečnosti, odnosno, same duplje su:
- pseudocelomska tečnost je pod pritiskom tako da ima ulogu hidrauličnog skeleta;
- transport materija kroz telo tako da crevo pseudocelomata ne sadrži divertikulume, a osim toga ove životinje nemaju krvni sistem.
Životinje koje imaju pseudocelom, kao telesnu duplju, svrstavaju se u zajedničku grupu nazvanu pseudocelomata. To je veoma raznovrsna grupa životinja koje imaju jako malo zajedničkih karakteristika tako da su razdvojene u zasebne filume.
Pseudocelomatama pripadaju sledeći filumi:
Celom
Celom (sekundarna telesna duplja) se razvija u toku embrionalnog razvića u mezodermu, kao potpuno nov prostor; nije ostatak blastocela kao pseudocelom. Obavijen je mezodermalnim epitelom – peritoneumom. Celom je ispunjen tečnošću, ali u njemu, za razliku od pseudoceloma, nema organa. Celomska tečnost ne dolazi u dodir ni sa telesnim zidom ni sa crevom jer je od njih odvojena peritoneumom.
Na peritoneumu se razlikuju dva sloja :
- parijetalni, spoljašnji sloj okrenut ka epidermisu i
- visceralni, unutrašnji sloj okrenut prema crevu.
Ova dva sloja se sustiču na dorzalnoj i ventralnoj strani obrazujući dorzalnu i ventralnu mezenteru. Kroz ove mezentere prolaze krvni sudovi, mišići i dr.
Načini postanka celoma
Celom postaje uglavnom na dva načina :
- šizocelno a sam celom je šizocelom i
- enterocelno, a celom je gastrocelom.
Pri šizocelnom načinu dolazi do razmicanja ćelija mezoderma, a pri enterocelnom celom nastaje kao izbočina creva.
Značaj i uloge celoma
Pojava celoma uslovila je mnoge pogodnosti i preimućstva, kao što su poboljšanje metabolizma, bolja pokretljivost i time prilagođavanje različitim uslovima spoljašnje sredine, koje su dovele do razvoja velikog broja sve složenijih tipova životinja.
Uloge celoma su :
- celomska tečnost se koristi, kod manje složenih celomata, kao primarni transportni sistem; kod tih celomata peritoneum ima treplje, čijim radom se pomaže cirkulacija celomske tečnosti; kod složenijih celomata razvijen je krvni sistem kao osnovni transportni sistem;
- od celoma polaze polaze kanali koji ga povezuju sa spoljašnjom sredinom; ti kanali su metanefridije i kanali za izbacivanje polnih ćelija; metanefridije su cevi otvorene na oba kraja, po čemu se razlikuju od protonefridija;
- u celomu se, kod prostijih celomata, vrši dozrevanje polnih ćelija ; kod nekih, kao što su npr. morski krastavci (bodljokošci), se čak i oplođenje vrši u celomu;
- celomska tečnost je pod stalnim pritiskom tako da telu daje čvrstinu i pomaže pri kretanju, odnosno predstavlja neku vrstu hidrauličnog skeleta.
Telesna duplja kičmenjaka
Kičmenjaci imaju celom koji je na različite načine, zavisno od tipa životinje i telesnog regiona, razvijen:
- u glavenom regionu je redukovan
- u trupnom regionu je podeljen na dva dela:
- prednji - okolosrčana (perikardijalna) duplja i
- zadnji, koji se označava kao trbušna duplja.
Kod sisara dolazi do dalje diferencijacije pa se od prednjeg dela trbušne duplje izdvaja grudna (pleuralna) duplja u kojoj se nalaze pluća i koja je, zajedno sa okolosrčanom, dijafragmom odvojena od trbušne duplje. Osim što razdvaja ove duplje, dijafragma učestvuje i u disajnim pokretima.
Galerija
 Acelomate |
 Pseudocelomate |
 Celomate |
Literatura
- Dogelj, V,A: Zoologija beskičmenjaka, Naučna knjiga, beograd, 1971.
- Krunić, M: Zoologija invertebrata 1, Naučna knjiga, Beograd, 1977.
- Krunić, M: Zoologija invertebrata 2, Naučna knjiga, Beograd
- Mariček, Magdalena, Ćurčić, B, Radović, I: Specijalna zoologija, Naučna knjiga, Beograd, 1986.
- Matoničkin, I, Habdija, I, Primc - Habdija, B: Beskralješnjaci - bilogija nižih avertebrata, Školska knjiga, Zagreb, 1998.
- Marcon, E, Mongini, M: Sve životinje sveta, IRO Vuk Karadžić, Beograd, 1986.
- Petrov, I: Sakupljanje, preparovanje i čuvanje insekata u zbirkama, Biološki fakultet, Beograd, 2000.
- Radović, I, Petrov, Brigita: Raznovrsnost života 1 - struktura i funkcija, Biološki fakultet Beograd i Stylos Novi Sad, Beograd, 2001.
